Gdy pod koniec lata osy nadal krążą przy owocach, grillu albo śmietniku, trudno ocenić, czy sezon właśnie się kończy, czy najgorsze dopiero nadejdzie. Pytanie, kiedy osy idą spać na zimę, nie ma jednej daty, ale w polskich warunkach można wskazać dość wyraźne ramy. Wyjaśniam, co dzieje się z kolonią, gdzie zimują królowe, jak rozpoznać wygasające gniazdo i dlaczego pojedyncza osa może pojawić się w domu również zimą.
O zimowaniu os decydują temperatura i cykl kolonii
- Najczęściej kolonia wygasa od końca września do listopada.
- Zimę przeżywa głównie zapłodniona młoda królowa, a nie całe gniazdo.
- Robotnice i samce giną po pierwszych większych ochłodzeniach lub przymrozkach.
- Stare gniazdo zwykle nie jest używane ponownie w kolejnym sezonie.
- Pojedyncza osa zimą może być królową, która znalazła schronienie w ścianie, poddaszu albo garażu.
Kiedy kolonia os zaczyna wygasać
W Polsce pierwsze oznaki końca sezonu pojawiają się zwykle we wrześniu i październiku. Nie chodzi jednak o jeden konkretny dzień. Kolonia stopniowo traci aktywność, gdy noce stają się chłodne, skraca się dzień, a dostęp do owoców, nektaru i owadów wyraźnie maleje.
W ciepłą jesień osy mogą latać jeszcze w listopadzie, szczególnie w miejscach osłoniętych od wiatru. Z kolei po kilku chłodnych nocach ich ruch przy gnieździe często gwałtownie słabnie. Z mojego punktu widzenia właśnie temperatura, a nie data w kalendarzu, najlepiej pokazuje, czy kolonia zbliża się do końca.
| Okres | Co zwykle dzieje się w kolonii | Co można zauważyć |
|---|---|---|
| Czerwiec-lipiec | Gniazdo szybko rośnie, a robotnice karmią larwy i zdobywają pokarm. | Stały ruch przy wlocie i częste loty po pożywienie. |
| Sierpień-wrzesień | Kolonia osiąga dużą liczebność i pojawiają się samce oraz przyszłe królowe. | Osy są szczególnie widoczne przy słodkich owocach i napojach. |
| Październik-listopad | Po locie godowym młode królowe szukają kryjówek, a reszta kolonii stopniowo wymiera. | Ruch przy gnieździe jest coraz mniejszy, zwłaszcza po chłodnych nocach. |
| Zima | Aktywność kolonii ustaje. W typowym przypadku pozostają tylko przezimowane królowe. | Gniazdo wygląda na opuszczone, ale nie zawsze można bezpiecznie założyć, że jest całkowicie puste. |
Nie cała osa zasypia na zimę
W przypadku os społecznych, takich jak osa pospolita, osa dachowa czy szerszeń europejski, zimą nie przetrwa całe gniazdo. Robotnice, samce i stara królowa giną, ponieważ kolonia nie ma już warunków do dalszego wychowu larw.Przeżywają młode, zapłodnione samice, które w kolejnym sezonie założą nowe gniazda. Szukają one spokojnych miejsc pod korą, w ściółce, szczelinach drewna, pod kamieniami, w kompoście, a czasem także w ścianach budynków. Ich metabolizm mocno zwalnia, dlatego nie prowadzą normalnego życia i zwykle pozostają nieruchome przez długie tygodnie.
To nie jest sen w takim znaczeniu jak u ssaków. Fachowo mówi się o zimowaniu albo diapauzie, czyli okresie fizjologicznego spowolnienia. Królowa nie buduje wtedy gniazda i nie rozmnaża się. Czeka na cieplejsze dni, aby wiosną rozpocząć cykl od początku.
Trzeba też pamiętać, że nie wszystkie osy prowadzą życie społeczne. Osy samotne mają inne cykle rozwojowe i mogą zimować jako larwy, poczwarki lub dorosłe samice. Dlatego zasada dotycząca królowej odnosi się przede wszystkim do os budujących duże, jednoroczne kolonie.
Co dzieje się z gniazdem po sezonie
Gniazdo po wygaszeniu kolonii zwykle pozostaje na swoim miejscu, ale z czasem niszczeje pod wpływem wilgoci, mrozu i ptaków. Stare gniazdo os społecznych na ogół nie jest ponownie zasiedlane. Wiosną nowa królowa buduje własną konstrukcję, nawet jeśli wybierze podobną lokalizację.
Brak ruchu przy wlocie przez kilka dni, brak os w pobliżu i wyraźne zniszczenie papierowej osłony mogą wskazywać, że kolonia wygasła. Nie traktowałbym jednak pojedynczej obserwacji jako pewnego dowodu. W słoneczny, ciepły dzień owady mogą na krótko odzyskać aktywność.
Jeśli gniazdo znajduje się pod dachem, w elewacji, kominie albo skrzynce rolety, nie polecam samodzielnego rozbierania konstrukcji. Nawet jesienią może znajdować się w niej część żywej kolonii, a naruszenie wejścia bywa powodem gwałtownej obrony. W przypadku gniazda blisko drzwi, okien, dziecięcego placu zabaw lub ula pszczelego bezpieczniej zlecić ocenę osobie zajmującej się usuwaniem owadów.
Dlaczego osa może pojawić się w domu zimą
Pojedynczy owad znaleziony zimą w pokoju nie musi oznaczać, że w domu działa duże gniazdo. Często jest to przezimowana królowa, która została obudzona przez ciepło z instalacji grzewczej, promienie słońca albo nagłe ocieplenie.
Takie osobniki mogą ukrywać się za boazerią, w szczelinach ścian, na strychu lub w nieużywanym garażu. Po przebudzeniu są zwykle ospałe i poruszają się powoli. Nie oznacza to jednak, że nie mogą użądlić, szczególnie gdy zostaną przyciśnięte albo schwytane gołą ręką.
Najprościej ograniczyć ryzyko, gasząc światło w pomieszczeniu i otwierając okno, jeśli warunki na to pozwalają. Gdy owadów pojawia się więcej, regularnie wracają z jednego miejsca albo słychać brzęczenie w ścianie, sytuacja wymaga dokładniejszej kontroli. Może to wskazywać na schronienie większej liczby owadów lub gniazdo w konstrukcji budynku.
Osy i szerszenie mają podobny kalendarz
Szerszenie również tworzą kolonie funkcjonujące przez jeden sezon. Pod koniec lata pojawiają się młode królowe i samce, odbywają się loty godowe, a później kolonia zaczyna się rozpadać. Zapłodniona królowa szerszenia zimuje poza gniazdem, podobnie jak u wielu innych os społecznych.
| Cecha | Osy społeczne | Szerszeń europejski |
|---|---|---|
| Koniec aktywności | Zwykle wrzesień-październik, czasem później przy łagodnej pogodzie. | Często październik lub listopad, zależnie od temperatury i miejsca gniazda. |
| Co przeżywa zimę | Głównie zapłodnione młode królowe. | Zapłodnione młode królowe. |
| Los starego gniazda | Kolonia wymiera, a gniazdo nie jest typowo używane ponownie. | Gniazdo zostaje opuszczone i rozpada się. |
| Najważniejsza różnica praktyczna | Osy często skupiają się przy słodkim jedzeniu i dojrzałych owocach. | Szerszenie częściej polują na inne owady, ale przyciąga je także światło i słodki pokarm. |
Nie zakładałbym jednak, że późniejsza aktywność szerszeni oznacza ich większą odporność na zimno. Najczęściej decyduje mikroklimat: osłonięte poddasze może utrzymać aktywność dłużej niż gniazdo na otwartej gałęzi.
Co zrobić z gniazdem przed zimą
Jeżeli gniazdo nie zagraża ludziom ani zwierzętom, najlepszym rozwiązaniem bywa pozostawienie go do naturalnego wygaszenia. Osy pełnią w ogrodzie pożyteczną funkcję, ponieważ ograniczają liczbę gąsienic, much i innych owadów. Nie warto usuwać każdego gniazda wyłącznie dlatego, że istnieje.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy owady wlatują do domu, znajdują się przy wejściu, uczulają któregoś z domowników albo są blisko pasieki. Wtedy liczy się bezpieczna ocena miejsca i gatunku, a nie czekanie na przypadkowy moment. Samodzielne zatykanie otworu w ścianie może wypchnąć owady do wnętrza budynku.
Po naturalnym wygaszeniu kolonii można usunąć dostępne gniazdo i uszczelnić szczeliny, przez które owady mogły dostać się do środka. Nie daje to pełnej gwarancji, że wiosną nie pojawi się nowa królowa, ale wyraźnie zmniejsza ryzyko ponownego zasiedlenia tego samego zakamarka.
Chłodna noc kończy kolonię, ale nie cały cykl
Najkrócej mówiąc, większość os i szerszeni kończy aktywne życie kolonijne jesienią, zwykle między końcem września a listopadem. Zimę przeżywają przede wszystkim zapłodnione młode królowe, ukryte poza starym gniazdem. Dlatego opuszczona papierowa konstrukcja nie jest powodem do paniki, ale aktywne gniazdo w ścianie lub przy wejściu nadal wymaga ostrożności.
Dla mnie najważniejsza praktyczna zasada brzmi prosto: obserwować ruch owadów i temperaturę, a nie kierować się samą datą. Wiosną cykl zacznie się od nowa, lecz nowa królowa zwykle wybierze inne miejsce i zbuduje gniazdo od podstaw.
