Na pierwszy rzut oka oba owady łączy żółto-brązowe ubarwienie i charakterystyczne brzęczenie, ale ich tryb życia oraz znaczenie dla pasieki są zupełnie inne. Porównanie szerszenia i pszczoły pozwala szybko rozpoznać, z czym mamy do czynienia, ocenić realne zagrożenie i właściwie zareagować na obecność gniazda albo pojedynczego owada.
Najważniejsze różnice widać po wyglądzie, zachowaniu i sposobie żądlenia
- Pszczoła miodna jest mniejsza, owłosiona i żywi się głównie nektarem oraz pyłkiem.
- Szerszeń europejski jest większy, mniej owłosiony i poluje na inne owady, także pszczoły.
- Pszczoła zwykle żądli tylko raz, ponieważ pozostawia żądło w skórze ssaka.
- Szerszeń może żądlić wielokrotnie, ale jego jad nie jest automatycznie bardziej toksyczny.
- Gniazda w pobliżu ludzi najlepiej usuwać przez specjalistyczną firmę, a nie samodzielnie.
Szerszeń a pszczoła to nie ten sam owad
Najważniejsze wyjaśnienie brzmi prosto. Szerszeń europejski (Vespa crabro) jest największym przedstawicielem osowatych spotykanym w Polsce, natomiast pszczoła miodna (Apis mellifera) należy do pszczołowatych. Oba owady są błonkoskrzydłymi, lecz nie są bliskimi odmianami tego samego gatunku.
| Cecha | Pszczoła miodna | Szerszeń europejski |
|---|---|---|
| Wielkość | Robotnica zwykle około 11-13 mm | Robotnica około 18-24 mm, królowa do około 35 mm |
| Wygląd | Ciało krępe, wyraźnie owłosione, brązowo-złote | Ciało większe, smuklejsze, mniej owłosione, z rudawymi i żółtymi elementami |
| Pokarm | Nektar, pyłek i produkty zgromadzone w ulu | Dorosłe osobniki pobierają cukry, a larwy są karmione owadami |
| Gniazdo | Plastry z wosku | Papierowa konstrukcja z przeżutego drewna i wydzieliny owadów |
| Żądlenie | Najczęściej tylko raz | Możliwe wielokrotne żądlenie |
W terenie najlepiej patrzeć nie na sam kolor, lecz na owłosienie i sylwetkę. Pszczoła wygląda jak mały, puchaty owad, często ma także widoczny pyłek na tylnych nogach. Szerszeń jest bardziej gładki, ma wyraźnie zaznaczoną talię i porusza się ciężej, ale zwykle budzi respekt przede wszystkim rozmiarem.
Różni je sposób życia i rola w przyrodzie
Rodzina pszczela może funkcjonować przez wiele lat. W ulu znajdują się królowa, robotnice i trutnie, a każda grupa pełni określoną funkcję. Robotnice zbierają nektar i pyłek, karmią czerw, budują plastry oraz utrzymują odpowiednią temperaturę gniazda.
U szerszeni cykl jest krótszy. Zimę przeżywa zwykle zapłodniona królowa, która wiosną zakłada nowe gniazdo. Pod koniec sezonu pojawiają się młode królowe i samce, a stara kolonia stopniowo zanika. Dlatego gniazdo szerszeni nie jest wieloletnią konstrukcją, nawet jeśli w ciągu lata osiąga znaczne rozmiary.
Szerszeń nie jest wyłącznie „szkodnikiem”. Dorosłe osobniki odwiedzają kwiaty i pobierają słodkie płyny, natomiast larwy potrzebują białka. Robotnice polują więc na muchówki, gąsienice, chrząszcze oraz inne owady. Z punktu widzenia ogrodu to naturalny drapieżnik, choć jego obecność przy ulu może stać się problemem.
Pszczoła ma dla człowieka dodatkowe znaczenie gospodarcze, ponieważ zapyla rośliny i wytwarza miód, wosk, propolis oraz pierzgę. Nie oznacza to jednak, że każdy szerszeń zagraża całej przyrodzie. W zdrowym środowisku oba owady mogą funkcjonować obok siebie, o ile gniazdo nie znajduje się tuż przy domu, placu zabaw albo pasiece.
Dlaczego szerszenie pojawiają się przy ulach
Szerszeń może polować na pszczoły, ponieważ są one łatwo dostępnym źródłem białka dla jego larw. Najczęściej przechwytuje pojedyncze zbieraczki przed ulem albo przy wejściu do gniazda. Złapaną pszczołę rozdrabnia żuwaczkami i zanosi do kolonii.
Nie każdy pojedynczy szerszeń oznacza jednak konieczność interwencji. Silna rodzina pszczela potrafi skutecznie bronić wylotka, a kilka polujących osobników nie musi wywołać strat. Większą uwagę zwracam na sytuację, gdy szerszeni jest coraz więcej, regularnie zawisają przed wylotkiem, a pszczoły ograniczają loty i nerwowo reagują na każdą próbę wyjścia.
Co można zrobić bez chemii
- Zmniejszyć wylotek słabej rodziny, aby łatwiej mogła go bronić.
- Usunąć z pobliża pasieki resztki miodu, syropu i uszkodzone plastry.
- Nie zostawiać otwartych wiader ani karmideł z pachnącym pokarmem.
- Obserwować kierunek lotu szerszeni, ale nie podchodzić do ich gniazda.
- Dbać o siłę rodzin, ponieważ zdrowa i liczna kolonia lepiej odpiera presję drapieżników.
Pułapki na owady latające bywają kuszące, lecz mają ograniczoną skuteczność i mogą łapać także inne gatunki. Nie traktowałbym ich jako podstawowej ochrony pasieki. Znacznie większą różnicę robi ograniczenie zapachów pokarmu i poprawa kondycji słabszych rodzin.
Użądlenie pszczoły i szerszenia wymaga innej reakcji
Pszczoła miodna ma żądło zakończone haczykami. Po użądleniu człowieka pozostaje ono w skórze wraz z częścią aparatu jadowego, dlatego pszczoła zwykle ginie. Szerszeń ma żądło gładkie i może je wycofać, co pozwala mu użądlić kilka razy.
Ból po użądleniu szerszenia bywa silniejszy, ponieważ owad jest większy, a żądło może wbić się głębiej. Nie oznacza to jednak, że jego jad zawsze jest znacznie bardziej toksyczny od jadu pszczoły. O zagrożeniu decydują przede wszystkim liczba użądleń, miejsce ukłucia i indywidualna reakcja organizmu.
Przeczytaj również: Samiec szerszenia - jak go rozpoznać i czy żądli?
Co zrobić po użądleniu
Po użądleniu pszczoły trzeba jak najszybciej usunąć żądło, najlepiej spokojnym ruchem, bez niepotrzebnego ściskania okolicy. Przy obu owadach pomaga chłodny okład i obserwacja miejsca ukłucia. Nie polecam smarowania rany przypadkowymi domowymi preparatami, ponieważ nie neutralizują one jadu i mogą dodatkowo podrażnić skórę.
Trudności w oddychaniu, obrzęk języka lub gardła, uogólniona pokrzywka, zawroty głowy, omdlenie albo gwałtowne osłabienie wymagają natychmiastowego wezwania pomocy pod numerem 112 lub 999. Osoba z rozpoznaną alergią powinna użyć adrenaliny zgodnie z zaleceniem lekarza i także wezwać pogotowie.
Szczególnej ostrożności wymagają użądlenia w jamie ustnej, gardle i okolicy oka, a także liczne użądlenia. W takich sytuacjach nie czekam na rozwój objawów, nawet jeśli wcześniej reakcje były łagodne.
Gniazdo w ogrodzie lub budynku trzeba ocenić, a nie atakować
Najgorszym pomysłem jest samodzielne potrząsanie gniazdem, zatykanie jego wlotu albo polewanie go wodą. Takie działania mogą sprowokować obronę całej kolonii. Odległość od gniazda i dostęp do niego mają większe znaczenie niż sam fakt, że jest duże.
Jeśli gniazdo znajduje się wysoko na drzewie, z dala od przejść i miejsc wypoczynku, często wystarczy ograniczyć dostęp dzieciom oraz zwierzętom. Inaczej wygląda sytuacja, gdy owady wlatują do sypialni, są przy wejściu do domu, nad tarasem albo obok ula. Wtedy najlepiej zamówić wyspecjalizowaną firmę dezynsekcyjną.
Państwowa Straż Pożarna interweniuje przede wszystkim wtedy, gdy owady stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia, na przykład w obiekcie z dziećmi, osobami z ograniczoną możliwością poruszania się albo osobami uczulonymi. W pozostałych przypadkach właściciel lub zarządca powinien zorganizować usunięcie gniazda we własnym zakresie.
Przed przyjazdem specjalisty warto zamknąć okna, odsunąć ludzi od miejsca aktywności owadów i nie używać w pobliżu kosiarki, dmuchawy ani podkaszarki. Po usunięciu kolonii trzeba jeszcze sprawdzić szczeliny w elewacji, podbitce i dachu, ale dopiero wtedy, gdy nie ma już aktywnych owadów.
Rozpoznanie owada pomaga chronić ludzi i pasiekę
Najprostsza zasada jest taka, że owłosiony, mniejszy owad odwiedzający kwiaty to najpewniej pszczoła, a duży, gładki i rudawo-żółty osobnik to szerszeń europejski. Sam wygląd nie wystarczy jednak do oceny ryzyka. Liczy się także liczba owadów, położenie gniazda i obecność osób szczególnie wrażliwych na jad.W pasiece nie próbowałbym eliminować każdego szerszenia. Lepiej ograniczyć dostęp do pokarmu, utrzymywać silne rodziny i reagować dopiero wtedy, gdy drapieżników jest dużo albo kolonia pszczół wyraźnie słabnie. W ogrodzie podobnie sprawdza się rozsądek, spokój i bezpieczna odległość, bo szerszeń pełni również pożyteczną funkcję drapieżnika.
Największe błędy wynikają zwykle z mylenia pszczoły z osą lub szerszeniem oraz z przekonania, że każdy duży owad natychmiast zaatakuje człowieka. Trafne rozpoznanie pozwala uniknąć zarówno niepotrzebnego strachu, jak i lekkomyślnego podejścia do realnego zagrożenia.
