Utrata matki uruchamia w ulu procedurę ratunkową
- Pszczoły reagują w ciągu minut lub godzin, stając się niespokojne i głośniej szumiąc.
- Mateczniki ratunkowe powstają z jaj lub bardzo młodych larw znajdujących się w ulu.
- Nowa matka może wygryźć się po około 8-13 dniach od utraty starej, zależnie od wieku wykorzystanej larwy.
- Od wygryzienia do pierwszych jaj zwykle mija kolejne 1-2 tygodnie, jeśli pogoda i obecność trutni pozwalają na lot godowy.
- Brak młodego czerwiu przez dłuższy czas prowadzi do spadku liczebności rodziny i pojawienia się trutówek.
Pszczoły orientują się niemal od razu
Matka pszczela nie kieruje ulem jak monarcha w ludzkim rozumieniu. Jej najważniejszą rolą jest składanie jaj oraz wydzielanie feromonów, które informują robotnice, że rodzina ma sprawną matkę. Po jej śmierci ten sygnał stopniowo zanika i pszczoły zaczynają zachowywać się inaczej.
W ciągu około 15-30 minut mogą stać się wyraźnie niespokojne. Przy otwarciu ula słychać charakterystyczny, ciągły szum, nazywany potocznie „płaczem pszczół”. Owady mogą też gromadzić się przy wylotku, biegać po przedniej ścianie ula i słabiej pracować.
Nie traktuję jednak samego zachowania pszczół jako pewnego dowodu. Matka może być chwilowo poza gniazdem, na przykład podczas lotu godowego, a chłód lub przerwa w czerwieniu mogą sprawić, że przez kilka dni nie znajdziemy świeżych jaj. Najpewniejszym potwierdzeniem jest brak matki po dokładnym przeglądzie oraz brak jaj i najmłodszych larw.
Trzeba też sprawdzić, czy w ulu nie ma mateczników. Ich obecność może oznaczać nie tylko nagłą śmierć matki, lecz także rójkę albo planowaną wymianę starej, słabej matki.
Najpierw próbują wychować nową matkę
Jeżeli w rodzinie są jaja lub larwy młodsze niż około trzy dni, robotnice mogą przebudować zwykłe komórki w mateczniki ratunkowe. Powiększają je, zmieniają sposób karmienia larwy i dostarczają jej dużych ilości mleczka pszczelego. To właśnie sposób żywienia, a nie specjalny rodzaj jaja, decyduje o tym, że rozwija się przyszła matka.
Pszczoły zwykle zakładają kilka, a czasem kilkanaście takich mateczników. Nie oznacza to, że w ulu zamieszkają wszystkie młode matki. Po wygryzieniu pierwsza z nich może zniszczyć pozostałe, a robotnice ostatecznie dopuszczą do dalszego funkcjonowania tylko jednej.
Naturalny wychów ma jednak ograniczenia. Im starsza larwa została wykorzystana, tym krótszy jest czas oczekiwania, ale potencjalnie niższa może być jakość matki. Najlepsze matki ratunkowe powstają z najmłodszych larw, ponieważ pszczoły mogą od początku karmić je jak przyszłe królowe.
Jeśli w ulu nie ma już żadnego otwartego czerwiu, rodzina nie wychowa matki samodzielnie. Wtedy pozostaje poddanie gotowej matki, dołożenie ramki z jajami i młodymi larwami z innej rodziny albo połączenie bezmatka z rodziną posiadającą matkę.
Ile trwa powrót rodziny do normalnego rytmu
Rozwój matki od jaja do wygryzienia trwa około 16 dni. W przypadku matecznika ratunkowego pszczoły wykorzystują już istniejącą larwę, dlatego młoda matka może pojawić się mniej więcej po 8-13 dniach od śmierci poprzedniej.
Samo wygryzienie nie oznacza jeszcze, że rodzina odzyskała zdolność do rozwoju. Młoda matka musi dojrzeć, odbyć lot godowy i wrócić do ula. Potrzebuje do tego ciepłej, bezwietrznej pogody oraz obecności dojrzałych trutni w okolicy.
| Etap | Orientacyjny czas | Co to oznacza dla pszczelarza |
|---|---|---|
| Utrata matki | Początek procesu | Pszczoły tracą sygnał feromonowy i zaczynają szukać rozwiązania. |
| Założenie mateczników | Od kilku godzin do 1-2 dni | W ulu powinien znajdować się młody czerw, z którego można wychować matkę. |
| Wygryzienie młodej matki | Zwykle 8-13 dni | Matka nie jest jeszcze unasienniona i nie składa jaj. |
| Pierwsze jajeczka | Około 3-5 tygodni od utraty matki | Termin zależy głównie od pogody, liczby trutni i powodzenia lotu godowego. |
W czasie oczekiwania rodzina nadal zużywa zapasy i starzeje się. Robotnice wygryzające się z wcześniej złożonego czerwiu nie zawsze równoważą naturalne ubytki. Dlatego po trzech tygodniach bez nowego czerwiu osierocona rodzina może już wyraźnie słabnąć.
Co powinien zrobić pszczelarz po utracie matki
Najpierw sprawdzam, czy problem rzeczywiście istnieje. Przegląd powinien obejmować ramki z czerwiem, przestrzenie między pszczołami i obecność mateczników. Jeśli nie ma pewności, rozsądniejszym testem bywa podanie ramki z jajami z pewnej rodziny i ponowna kontrola po 3-5 dniach.
Naturalny wychów matki
Pozostawienie mateczników ma sens w silnej rodzinie, wiosną lub latem, gdy pogoda sprzyja lotom godowym, a w okolicy są trutnie. To rozwiązanie nie wymaga zakupu matki, ale oznacza długą przerwę w czerwieniu i ryzyko, że młoda matka nie wróci z lotu albo nie zostanie prawidłowo unasienniona.
Poddanie unasiennionej matki
To zwykle najszybsza i najbardziej przewidywalna metoda. Przed poddaniem trzeba usunąć mateczniki ratunkowe, ponieważ pszczoły mogą odrzucić obcą matkę, jeśli nadal mają własne kandydatki. Matkę najczęściej umieszcza się w klateczce, aby rodzina mogła stopniowo przyjąć jej zapach.Przeczytaj również: Pszczelarstwo się opłaca? Koszty, zysk i zwrot z pasieki
Połączenie z inną rodziną
Słaby bezmatek, szczególnie późnym latem, jesienią lub przed zimą, często lepiej połączyć z rodziną posiadającą zdrową matkę. Przed takim zabiegiem trzeba wykluczyć choroby i rabunki, a łączenie wykonać spokojnie, na przykład przez oddzielenie rodzin cienką warstwą papieru. Dla małej rodziny to często bezpieczniejsza decyzja niż czekanie na niepewny lot godowy.
| Rozwiązanie | Największa zaleta | Główne ryzyko |
|---|---|---|
| Mateczniki ratunkowe | Brak kosztu zakupu matki | Długi brak czerwiu i niepewny wynik unasiennienia |
| Matka unasienniona | Szybki powrót do czerwienia | Nieprzyjęcie matki przez rodzinę |
| Dołożenie ramki z młodym czerwiem | Potwierdzenie bezmateczności i szansa na ratunek | Opóźnienie oraz osłabienie rodziny dawcy |
| Połączenie rodzin | Największa szansa przetrwania słabego bezmatka | Ryzyko przeniesienia chorób przy złej ocenie rodzin |
Co dzieje się z rodziną, która zbyt długo pozostaje bez matki
Najpierw ustaje dopływ nowego pokolenia robotnic. Po kilku tygodniach w ulu pozostają głównie coraz starsze pszczoły, a rodzina traci siłę do ogrzewania czerwiu, obrony gniazda i zbierania pożytku. Z zewnątrz może jeszcze wyglądać aktywnie, lecz jej potencjał szybko maleje.
Po dłuższym okresie bezmatka u części robotnic rozwijają się jajniki. Pojawiają się wtedy tak zwane trutówki, czyli robotnice składające niezapłodnione jaja. Na plastrze widać wiele jaj w jednej komórce, jaja przyklejone do ścianek oraz nieregularny, garbaty czerw trutowy.
Rodzinę z trutówkami trudniej uratować przez zwykłe poddanie matki. Pszczoły mogą jej nie przyjąć, ponieważ przez długi czas funkcjonowały bez prawidłowego sygnału matki. W takim przypadku praktyczniejsze bywa połączenie z silną rodziną albo zastosowanie odkładu i postępowanie zgodne z doświadczeniem pszczelarza.
Szczególną sytuacją jest zima. Wtedy młoda matka nie ma dobrych warunków do lotu godowego, a przeglądanie ula może niepotrzebnie wychłodzić kłąb. W polskich warunkach bezmatek zimowy najczęściej wymaga połączenia z rodziną zdrową i posiadającą matkę, gdy tylko można bezpiecznie wykonać zabieg.
Najważniejsza jest szybka diagnoza, nie pośpiech przy pierwszym podejrzeniu
Śmierć matki nie oznacza automatycznie końca rodziny. Silny ul z młodym czerwiem może sam wyhodować następczynię, ale każda doba bez prawidłowego czerwienia wydłuża okres ryzyka. Ja za najrozsądniejszą zasadę uważam dokładne potwierdzenie bezmateczności, ocenę siły rodziny i dopiero potem wybór między matecznikami, nową matką a połączeniem.
Trzeba też poszukać przyczyny utraty matki. Może nią być wiek, uszkodzenie podczas przeglądu, rójka, choroba, zatrucie lub wcześniejsze problemy z unasiennieniem. Samo wstawienie nowej matki nie rozwiąże problemu, jeśli rodzina jest chora, skrajnie osłabiona albo ma poważne braki pokarmu.
Najprostszy wniosek brzmi więc tak: pszczoły po utracie matki uruchamiają naturalny plan ratunkowy, lecz jego powodzenie zależy od obecności młodego czerwiu, pory sezonu, pogody i kondycji całej rodziny. Im szybciej pszczelarz rozpozna sytuację, tym większa szansa, że ul zachowa ciągłość rozwoju i bezpiecznie wejdzie w kolejny sezon.
